خانواده امید | روایت تحول در حوزه هنری کودک و نوجوان در گفت‌وگو با علی جانباز؛

حوزه هنری کودک و نوجوان، ادامه‌ تجربه‌ سال‌های نخست حوزه هنری در تولید محتوای متعهد برای نسل نو است که امروز در قالب نهادی مستقل و هدفمند فعالیت می‌کند. این مجموعه با تکیه بر میراث ادبی و هنری گذشته و رویکردی تازه، شبکه‌ای از هنرمندان و فعالان را گرد هم آورده و گفتمان «امید» را برای تربیت و هویت‌سازی نسل آینده پیش می‌برد.

به گزارش روابط عمومی سازمان تبلیغات اسلامی، از نخستین روزهای شکل‌گیری حوزه هنری انقلاب اسلامی، «کودک و نوجوان» تنها یک مخاطب فرهنگی نبوده، بلکه سنگ بنای تربیت نسلی مؤمن، خلاق و آرمان‌خواه بوده است. در دل همین نگاه بود که نخستین گام‌ها در ادبیات کودک، انیمیشن و نمایش عروسکی برداشته شد و آثاری پدید آمدند که تخیل و ایمان را در کنار هم نشاندند. اکنون و در دهه‌ دوم انقلاب فرهنگی، این تجربه‌ پراکنده در قالب نهادی مستقل و هدفمند به ثمر نشسته است؛ حوزه هنری کودک و نوجوان. نهادی که با تکیه بر میراث گذشته و نگاه راهبردی جدید، مأموریت خود را در بازآفرینی ادبیات، هنر و هویت نسل آینده دنبال می‌کند.این مجموعه، با شکل‌دهی شبکه‌ای از هنرمندان، نویسندگان و فعالان فرهنگی، توانسته گفتمان تازه‌ای، پیرامون تولید و ترویج محتوای متعهد برای نسل نو ایجاد کند؛ گفتمانی که امروز با نام «امید» شناخته می‌شود.در گفت‌وگوی پیش‌رو، علی جانباز، رئیس حوزه هنری کودک و نوجوان، این مسیر تحول‌آفرین را روايت كرده است؛ از گذشته‌ ادبی و هنری این حوزه تا شکل‌گیری ساختار نوین آن در قالب «امید» و چشم‌اندازی که برای آینده‌ فرهنگ انقلاب اسلامی در عرصه‌ کودک و نوجوان ترسیم شده است.

*حوزه هنری انقلاب اسلامی از نخستین نهادهایی است که پس از انقلاب به فعالیت در عرصه فرهنگ و هنر پرداخت. اما حوزه هنری کودک و نوجوان از چه زمانی و با چه هدفی در دل این مجموعه متولد شد؟
از همان نخستین سال‌های تأسیس حوزه هنری انقلاب اسلامی، موضوع و مخاطب کودک و نوجوان بخشی جدایی‌ناپذیر از فعالیت‌های این نهاد بود. در واقع، توجه به این قشر از جامعه از همان ابتدا در ساختار فکری و اجرایی حوزه حضور داشته است. برای نمونه، تأسیس دفتر ادبیات کودک و نوجوان در مرکز آفرینش‌های هنری حوزه با مدیریت احمد دهقان و داوود امیریان، نقطه‌ آغاز جدی این مسیر بود. همچنین، آثار استاد سرهنگی در دفتر ادبیات پایداری ــ مانند دو جلد کتاب من یک چفیه هستم و من پلاک هستم ــ نیز گام‌های مهمی در این عرصه محسوب می‌شوند. در کنار آن، فعالیت‌های چشمگیر مرکز انیمیشن سوره و حتی کارگاه نمایش عروسکی حوزه، که بسیاری از هنرمندان برجسته‌ عروسکی از دل آن بیرون آمدند، همه مؤید حضور ریشه‌دار حوزه در زمینه کودک و نوجوان است. 
با اين حال شکل‌گیری رسمی و متمرکز حوزه هنری کودک و نوجوان به سال ۱۳۹۱ بازمی‌گردد؛ در دوره‌ ریاست آقای مومنی‌شریف بر حوزه هنری و با مدیریت آقای محمد سرشار. در این دوره، حوزه هنری تهران به‌نوعی به حوزه هنری کودک و نوجوان تبدیل شد. گفته می‌شود از اواخر دوره‌ آقای فاضل نظری این روند آغاز شد.در این دوران، توسعه مجموعه‌ شکرستان و ایده‌ «بازارپردازی محصولات شکرستان» از اقدامات شاخص به شمار می‌رفت که اتفاقی ارزشمند محسوب می‌شود. 
در دوره‌ بعد، آقای دکتر رضایی ــ که پیش‌تر مدیرعامل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان بودند ــ مدیریت حوزه را برعهده گرفتند. ارتباط نزدیک ایشان با نویسندگان برجسته کودک و نوجوان، موجب شکل‌گیری جریانی جدی در تولید کتاب‌های قصه و رمان برای این گروه سنی شد. می‌توان گفت پایه‌گذاری «نشر مهرک» نیز در همین دوره رقم خورد.پس از ایشان، آقای ناظری مدیریت حوزه هنری کودک و نوجوان را عهده‌دار شدند که تمرکز ویژه‌ای بر تئاتر کودک در کنار سایر فعالیت‌ها داشتند.

*شما به‌عنوان فردی که در دوره جدید فعالیت‌های حوزه هنری کودک و نوجوان حضور دارید، این دوره را چگونه تعریف می‌کنید و چه تمایزی میان رویکرد امروز با سال‌های پیشین وجود دارد؟
از سال ۱۳۹۹ و با آغاز دوره‌ جدید مدیریت آقای دادمان در حوزه هنری، تصمیم جدی‌تری برای بازتعریف حوزه‌ کودک و نوجوان گرفته شد. از یک سو، این موضوع در راهبردهای کلان حوزه هنری جایگاه ویژه‌ای داشت و از سوی دیگر، برای حوزه هنری تهران برنامه‌های دیگری در نظر گرفته شده بود. بر همین اساس، تصمیم بر آن شد که «حوزه هنری کودک و نوجوان» به صورت متمرکز در پردیس مرکزی حوزه هنری شکل بگیرد. ایده محوری ما در این دوره، «توسعه‌ مخاطب و کنشگری حول محور محصولات کودک و نوجوان» بود. به این معنا که نخست، حوزه هنری با تولید محتوا و محصولات مناسب بتواند مخاطبی بالقوه در مقیاس چند میلیونی جذب کند؛ و دوم، این مخاطب را به مشارکت و درگیری فعال با محتوا و مسائل فرهنگی خودش ترغیب کند.
هدف این بود که فعالیت در حوزه‌ کودک و نوجوان محدود به یک بخش یا دفتر خاص نباشد، بلکه من به‌عنوان مسئول این مجموعه، کمک کنم تا این ایده در تمامی بخش‌ها و دفاتر تولیدی حوزه هنری سهم و نقش داشته باشد.
به جرأت می‌توان گفت امروز حوزه هنری یکی از مهم‌ترین بازیگران عرصه تولید و توزیع محتوای فرهنگی برای کودک و نوجوان در کشور است و شاید بتوان آن را طلیعه‌ای از نهادسازی فرهنگی نوین در چهل‌ساله‌ دوم انقلاب اسلامی دانست.

*درباره‌ گستره‌ فعالیت‌هاي خانواده اميد چه نظري داريد و این مجموعه در زنجیره‌ ارزش فرهنگی چه نقشي ايفا مي‌كند؟
حوزه هنری اکنون قادر است در تمام زنجیره‌ ارزش تولید محتوای کودک و نوجوان نقش‌آفرینی کند؛ از طراحی و تبیین اندیشه بنیادین و نظریه‌ پشتیبان گرفته تا خلق ایده، سوژه و سناریو؛ از آموزش و توانمندسازی نیروهای خلاق تا تولید آثار هنری؛ و از ساخت محصولات جانبی گرفته تا توزیع و ترویج آن‌ها.
این فعالیت‌ها از طریق دفاتر تولیدی و شبکه گسترده‌ مرتبط با حوزه، در بخش‌های مختلفی چون «نشر مهرک»، «دفتر داستان»، «سازمان سینمایی سوره» و دیگر واحدهای تخصصی دنبال می‌شود.در حوزه هنری کودک و نوجوان نیز تلاش ما این است که در بخش پیش‌تولید، یعنی مرحله‌ شکل‌گیری ایده، طراحی جهان داستان و شخصیت‌پردازی و همچنین پس‌از تولید  يعني، تولید محصولات جانبی نظیر اسباب‌بازی، بازی، لباس، نوشت‌افزار و برگزاری رویدادها، نقش مؤثری ایفا کنیم.

*در میان برنامه‌ها و طرح‌های گسترده‌ حوزه هنری کودک و نوجوان، به‌نظر شما کدام پروژه یا جریان، اثرگذارتر بوده و توانسته تحولی عمیق‌تر در این عرصه ایجاد کند؟
به باور من، «امید» خاص‌ترین و عمیق‌ترین دستاورد این سال‌هاست. امید نه یک ساختار اداری یا سازمانی، بلکه شبکه‌ای پویا از فعالان فرهنگی، هنری و تربیتی است؛ شبکه‌ای هم‌افزا از کنشگران، اندیشمندان و کسب‌وکارهای فرهنگی مرتبط با حوزه کودک و نوجوان. ما فعالیت‌ها و رویدادهای متعددی داریم، محصولات گوناگونی تولید می‌کنیم و برنامه‌های بسیاری برگزار می‌شود؛ اما ارزشمندترین نتیجه‌ همه‌ این تلاش‌ها، شکل‌گیری این «شبکه‌ همدل» است. جمعی از فعالان فرهنگی کودک و نوجوان توانسته‌اند همدیگر را پیدا کنند و باهم ارتباط مؤثر و پایداری برقرار سازند. این اتفاق در فضای فرهنگی امروز کشور بسیار تعیین‌کننده است. حتی اگر فردا ساختار اداری این مجموعه دستخوش تغییر شود، این شبکه همچنان به حیات و تعامل خود ادامه خواهد داد. ما امروز با جمعی خوب، متعهد، و در عین حال سر به زیر تعلیم و تربیت، توانسته‌ایم بدنه‌ای مؤثر و پویا در عرصه فرهنگ کودک و نوجوان شکل دهیم.

*«امید» این روزها بسیار شنیده می‌شود و بسیاری آن را با حوزه هنری کودک و نوجوان هم‌معنا می‌دانند. ماجرا از کجا آغاز شد و چرا این نام برای فعالیت‌های شما انتخاب شد؟
در واقع ما نام حوزه هنری کودک و نوجوان را تغییر نداده‌ایم و همچنان با افتخار این عنوان را حفظ کرده‌ایم. اما از آن‌جا که نیاز بود برای محصولات و ارتباط مستقیم با مخاطب عمومی نامی تازه، صمیمی و متناسب با دنیای کودک و نوجوان انتخاب کنیم، به مفهوم «امید» رسیدیم. «امید» واژه‌ای سرشار از معنا و انرژی مثبت است؛ مفهومی که با روحیه‌ کودکان، نوجوانان و جوانان ما کاملاً هم‌خوانی دارد. از سوی دیگر، مؤسسه‌ای با همین نام نیز پیش‌تر وجود داشت که به ساختار ما افزوده شد و ظرفیت آن در مسیر جدید قرار گرفت. ما از تعبیر «خانواده امید» استفاده می‌کنیم؛ خانواده‌ای از اهالی فرهنگ و هنر که دغدغه‌ تربیت و رشد نسلی خلاق و مؤمن را دارند.امروز «امید» چندین مرکز فعال را دربر می‌گیرد؛ مرکز رشد، مرکز نوآوری، مرکز صنایع فرهنگی، مرکز تولیدات هنری و اندیشکده امید؛ که هر یک زیر نظر نیروهای متعهد، متخصص و تأثیرگذار فعالیت می‌کنند.

*در پایان، اگر بخواهید چشم‌انداز حوزه هنری کودک و نوجوان را در چند جمله خلاصه کنید، چه می‌گویید؟
آنچه امروز در حوزه هنری کودک و نوجوان می‌گذرد، فراتر از تولید محتواست؛ نوعی نهادسازی فرهنگی و اجتماعی است که می‌تواند نسل جدیدی از کنشگران مؤمن، خلاق و امیدوار را در عرصه‌ فرهنگ و هنر پرورش دهد.